BULLYING: VIOLENCIA INTERPERSOAL

Con certo artificio, que se non fose habitual pensaríamos que é hipocrisía, a sociedade separa e valora os distintos tipos de violencia ao noso arredor. Reaximos de moi distinta forma ante a violencia de sangue do que ante aquela que denominamos de baixa intensidade. Aínda nos escandalizan, talvez cada día menos, a teimosía das nosas estatísticas: as case cen mulleres asasinadas a mans das súas parellas cada ano, os anciáns que son maltratados pola carga que supoñen, os nenos e nenas vítimas de abusos; o bullying nos nosos centros escolares: un 6% do noso alumnado recoñece ser agresor/a dos seus propios compañeiros/as de forma sistemática e outro 6% recoñécese como vítima; hai un 20% da poboación traballadora afectada por mobbing no lugar de traballo; e mesmo as formas recorrentes de violencia con que os medios nos informan diariamente. O terrorismo ou a guerra só son un exemplo.
Cando acontecen e nolas serven nos medios, sobresaltámonos e escandalizámonos, polo menos mentres que a noticia dura, se cadra despois nos afacemos a elas, virándonos máis insensíbeis ou mesmo considerándoas inevitábeis. Talvez pensemos que o ser humano non acaba de aprender onde corresponda as regras de xogo da convivencia internacional, social, grupal, laboral, escolar ou familiar. Ou mesmo entendamos que esas regras ninguén as ensina e "a vida" llas vai dando a cada quen a labazadas alí onde cada un se move. Mais non nos enganemos, esas formas de violencia teñen algo en común, independentemente de quen as practique e os lugares onde se produzan: o exercicio abusivo do poder, o estabelecemento do esquema dominio-submisión entre as partes que non saben, non queren ou non poden xestionar de forma adecuada a relación. O caso de Jokin, o rapaz basco que se quitou a vida hai uns meses, é só un exemplo. Falamos da axeitada xestión dos bos tratos fronte á imposición abusiva de poder. E isto, se cadra polo meu perfil docente, teño que dicir que se aprende e desde moi cedo.
O ser humano aprende a integrar a súa relación en ámbitos de socialización básicos, a familia primeiro, e despois a escola e o grupo de iguais. Deles toma claves que lle permiten comprender e lle axudan a encarreirar ben ou mal as súas relacións interpersoais, todo iso unido aos componentes constitucionais de cada quen. A acción educativa da familia na casa, e do profesorado na escola, teñen un papel decisivo no estabelecemento das boas ou más pautas de xestión da convivencia interpersoal e da competencia social dos individuos. Como docentes ou como pais e nais, debemos ocuparnos deses comportamentos, porque facéndoo estaremos a preparar posteriores condutas inadecuadas noutros ámbitos, sexan estes privados, grupais, laborais ou sociais.
Un destes comportamentos, hoxe no debate social despois dos feitos de Hondarribia, é o do bullying escolar. Cando falamos de bullying referímonos a eses casos de matóns escolares que, coa intención de humillar e someter unha vítima indefensa, agrédena repetida e regularmente, sempre lonxe da ollada dos adultos/as, a través de agresións físicas, verbais e/ou sociais, con resultados de vitimización psicolóxica e rexeitamento grupal que, en ocasións, poden conducir ao suicidio. E logo, por que preocuparnos agora do bullying se existiu sempre?. É certo, toda a vida existiron vítimas que recebían os ataques dos agresores de turno. Se lembramos a nosa escolarización poderemos porlles rostro e nome. Temos tan interiorizados estes feitos que é doado ouvir: "Así te farás máis forte, así espilirás de vez". "Nós tamén o sufrimos e aquí estamos". "Son cousas de rapaces/as". "Aprende a defenderte por ti mesmo". "Ti non lles fagas caso". Isto non é máis que a minimización social do maltrato, o seu consentimento. Pero, se cadra, despois do de Jokin, poida ser de outro xeito? Estase a producir na sociedade un debate mesurado sobre o tema, un encontro centrado entre a sociedade e a súa escola no que canalizar e situar as culpabilidades na esencia mesma da nosa sociedade e non só na súa escola, que non é máis que reflexo dos valores daquela?. Si, porque o bullying é un proceso social, con un contido grupal importante. Xurde do grupo social e este manteno por acción ou por omisión. Agora teríamos que dicir, por imitación e por aprendizaxe vigario da sociedade na que vive. Por iso afecta a todos/as os seus compoñentes: vítimas, agresores/as ou espectadores/as: porque unha agresión mantida no tempo ten secuelas para as vítimas na súa vida futura, a respecto de como se perciben, canto se valoran e que capacidade se atribúen para teren éxito nas súas relacións interpersoais; porque o abuso que exerce o agresor con éxito e sen custe, ensínalle a se relacionar cos outros dese xeito, a conseguir os obxectivos así; porque aprender a ollar para outro lado cando alguén sofre inxustamente ante nós, lexitima a acción dos agresores/as e eleva o noso limiar de tolerancia á violencia.
Pero, son estes procesos, sucesos que se dan unicamente na escola? A resposta a esta pregunta sitúanos aínda máis no núcleo da sociedade. Como pretendemos esixir logo que se eduque na solidariedade e a cooperación se socialmente non somos solidarios e non cooperamos?
Porque se estamos en contra da violencia de xénero, ou non admitimos o mobbing como práctica de poder, e mesmo saímos á rúa para protestar contra a guerra dos países "abusóns" sobre poboacións indefensas, o bullying non é máis que un escenario onde actúan algúns dos personaxes que despois exercerán o maltrato noutros espazos. Por isto debemos preocuparnos e ocuparnos deses feitos.
Porque, aínda que nos tranquilice a conciencia a diferenciación cualitativa que facemos das violencias, rexeitando unhas e consentindo outras, debemos intervir abordando o bullying nas familias e nas escolas. Ensinar aos rapaces e rapazas que esas formas de exercicio do poder non son admisíbeis, que as rexeitamos e que socialmente son indesexábeis. Con isto estaremos a facer prevención contra a violencia noutros ámbitos como o familiar, no traballo, e en xeral, na sociedade.

José María Avilés Martínez
Responsábel de Saúde Laboral de STEs-Intersindical